Mity o DHEA
DHEA, czyli dehydroepiandrosteron, bywa reklamowany jako „hormon młodości”, naturalny booster testosteronu i sposób na spowolnienie starzenia. W Stanach Zjednoczonych kupuje się go jak witaminę, w Europie jego status jest zupełnie inny. Redakcja zestawiła najczęściej powtarzane twierdzenia z tym, co faktycznie wykazały badania kliniczne.
Czym właściwie jest DHEA
DHEA jest hormonem steroidowym wytwarzanym głównie w korze nadnerczy, a w mniejszym stopniu w gonadach i mózgu. We krwi krąży przede wszystkim w postaci siarczanu (DHEA-S), który stanowi swoisty magazyn. Z DHEA tkanki obwodowe mogą wytwarzać zarówno androgeny, jak i estrogeny.
Stężenie DHEA-S zmienia się wyraźnie z wiekiem. Rośnie w okresie dojrzewania, osiąga szczyt około trzeciej dekady życia, a następnie systematycznie spada. U osób po siedemdziesiątce bywa kilkukrotnie niższe niż u dwudziestolatków. Ten spadek stał się punktem wyjścia dla teorii „hormonu młodości”.
W medycynie DHEA ma ograniczone, specjalistyczne zastosowania. Badano go między innymi u kobiet z niedoczynnością nadnerczy (Arlt i wsp., 1999), a dopochwowa postać prasteronu jest w UE zarejestrowana do leczenia atrofii pochwy po menopauzie. Każde takie zastosowanie wymaga nadzoru lekarskiego.
Ważne jest rozróżnienie pomiędzy DHEA a tzw. „7-keto DHEA” – pochodną, która nie przekształca się w hormony płciowe. Obie substancje bywają mylone w reklamach, choć mają odmienną farmakologię i różne dane z badań.
Mit 1: DHEA znacząco podnosi testosteron u mężczyzn
To najpopularniejsze twierdzenie, a jednocześnie jedno z najsłabiej uzasadnionych. U młodych, zdrowych mężczyzn DHEA w niewielkim stopniu przekształca się w testosteron, a znaczna część może zostać zamieniona w estrogeny.
W badaniu Browna i wsp. (1999) młodzi mężczyźni trenujący siłowo przyjmowali DHEA w dawce 150 mg dziennie przez osiem tygodni. Wzrosło stężenie androstendionu, ale nie odnotowano istotnego wzrostu testosteronu ani dodatkowego przyrostu siły czy masy mięśniowej w porównaniu z placebo.
Podobne wnioski płyną z badania Nair i wsp. (2006) opublikowanego w New England Journal of Medicine. U starszych mężczyzn i kobiet dwuletnie przyjmowanie DHEA nie poprawiło składu ciała, siły, wydolności ani jakości życia, mimo że stężenie DHEA-S wróciło do wartości typowych dla młodszych osób.
U kobiet sytuacja jest inna – ponieważ ich naturalny poziom androgenów jest niski, DHEA może proporcjonalnie bardziej podnieść testosteron. To jednak zwiększa ryzyko trądziku, łojotoku i nadmiernego owłosienia, a nie gwarantuje korzyści zdrowotnych.
Mit 2: DHEA odmładza i wydłuża życie
Skoro poziom DHEA spada z wiekiem, wydawałoby się logiczne, że jego uzupełnienie cofnie zegar biologiczny. Niestety, obniżenie stężenia hormonu jest raczej markerem starzenia niż jego przyczyną, a przywrócenie wartości laboratoryjnych nie oznacza przywrócenia młodości.
Francuskie badanie DHEAge (Baulieu i wsp., 2000) wykazało u starszych osób, głównie kobiet po 70. roku życia, pewne korzyści dotyczące skóry, libido i gęstości kości. Efekty były jednak umiarkowane i nie zostały jednoznacznie potwierdzone w późniejszych, większych badaniach.
Wytyczne Endocrine Society dotyczące terapii androgenowej u kobiet (Wierman i wsp., 2014) nie zalecają rutynowego stosowania DHEA, wskazując na niejednoznaczne dane dotyczące skuteczności i brak informacji o długoterminowym bezpieczeństwie.
Nie ma żadnych wiarygodnych danych wskazujących, że DHEA wydłuża życie u ludzi. Twierdzenia o „przedłużaniu młodości” opierają się głównie na ekstrapolacji badań na zwierzętach i danych korelacyjnych.
Mit 3: To bezpieczny, legalny suplement
W USA DHEA jest sprzedawany jako suplement diety na mocy przepisów z lat 90. W Unii Europejskiej sytuacja jest odmienna: DHEA jest substancją o działaniu hormonalnym i w większości państw członkowskich, w tym w Polsce, nie jest dopuszczony jako składnik suplementów diety. Produkty z DHEA zamawiane z zagranicy mogą być traktowane jako produkty lecznicze lub niedopuszczone do obrotu.
| Obszar | Status DHEA | Konsekwencje |
|---|---|---|
| USA | Suplement diety | Szeroka dostępność, zmienna jakość |
| Unia Europejska, w tym Polska | Substancja hormonalna, co do zasady poza rynkiem suplementów | Dostępność głównie jako lek na receptę lub import |
| Sport (WADA) | Zabroniony w każdym czasie (S1 – środki anaboliczne) | Ryzyko dyskwalifikacji |
| Badania kliniczne | Zastosowania specjalistyczne | Wyłącznie pod nadzorem lekarza |
Z punktu widzenia sportu sprawa jest jednoznaczna. DHEA znajduje się na liście substancji zabronionych WADA w grupie środków anabolicznych, a Polska Agencja Antydopingowa (POLADA) stosuje tę listę w krajowych kontrolach. Zawodnik, u którego wykryto DHEA, ponosi odpowiedzialność niezależnie od tego, czy wiedział o jego obecności w produkcie.
Profil działań niepożądanych obejmuje trądzik, łojotok, wypadanie włosów, hirsutyzm u kobiet, zmiany w profilu lipidowym, a u mężczyzn możliwe objawy związane z nadmiarem estrogenów. Ponieważ DHEA jest prekursorem hormonów płciowych, teoretycznie może wpływać na nowotwory hormonozależne, takie jak rak prostaty czy piersi.
- Osoby z chorobami nowotworowymi hormonozależnymi lub ich historią w wywiadzie.
- Kobiety w ciąży i karmiące piersią.
- Osoby z chorobami wątroby, zaburzeniami lipidowymi lub zaburzeniami nastroju.
- Sportowcy objęci kontrolą antydopingową.
Mit 4: Wystarczy zmierzyć DHEA-S i „uzupełnić braki”
Oznaczenie DHEA-S jest dostępne w polskich laboratoriach i bywa przydatne w diagnostyce – na przykład przy podejrzeniu chorób nadnerczy, zespołu policystycznych jajników czy guzów wydzielających androgeny. Jest to jednak badanie interpretowane w kontekście klinicznym, a nie wskaźnik „do wyrównania”.
Niski wynik u osoby starszej zazwyczaj jest fizjologiczny. Z kolei niski wynik u młodej osoby może wskazywać na niedoczynność nadnerczy lub przyjmowanie glikokortykosteroidów i wymaga diagnostyki endokrynologicznej, a nie samodzielnej suplementacji.
Wysoki poziom DHEA-S u kobiety, połączony z objawami takimi jak nadmierne owłosienie czy zaburzenia miesiączkowania, to sygnał do pilnej konsultacji, ponieważ może świadczyć o patologii nadnerczy lub jajników.
Samodzielne przyjmowanie DHEA może zafałszować wyniki badań hormonalnych i utrudnić postawienie właściwej diagnozy. To kolejny argument, by decyzje o terapii hormonalnej pozostawić endokrynologowi.
Wnioski redakcji
DHEA to prekursor hormonów płciowych, którego poziom naturalnie spada z wiekiem. Spadek ten jest markerem starzenia, a nie jego główną przyczyną.
Badania kliniczne nie potwierdziły, że DHEA podnosi testosteron u młodych mężczyzn, buduje mięśnie czy odmładza. Korzyści u wybranych grup pacjentów są umiarkowane i wymagają nadzoru lekarza.
W Polsce i większości krajów UE DHEA nie funkcjonuje jako legalny suplement, a w sporcie jest zakazany przez WADA.
Na naszej stronie znajdziesz też teksty o tym, jak interpretować badania hormonalne, o naturalnych sposobach wspierania gospodarki hormonalnej oraz o ryzyku zanieczyszczeń suplementów substancjami dopingowymi.
Bibliografia
- Nair KS, Rizza RA, O'Brien P, et al. DHEA in elderly women and DHEA or testosterone in elderly men. N Engl J Med. 2006;355(16):1647–1659.
- Brown GA, Vukovich MD, Sharp RL, et al. Effect of oral DHEA on serum testosterone and adaptations to resistance training in young men. J Appl Physiol. 1999;87(6):2274–2283.
- Baulieu EE, Thomas G, Legrain S, et al. Dehydroepiandrosterone (DHEA), DHEA sulfate, and aging: contribution of the DHEAge Study to a sociobiomedical issue. Proc Natl Acad Sci USA. 2000;97(8):4279–4284.
- Arlt W, Callies F, van Vlijmen JC, et al. Dehydroepiandrosterone replacement in women with adrenal insufficiency. N Engl J Med. 1999;341(14):1013–1020.
- Wierman ME, Arlt W, Basson R, et al. Androgen therapy in women: a reappraisal: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(10):3489–3510.
- World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code: International Standard – Prohibited List. Montreal: WADA; aktualizowane corocznie.
