Historia preparatu TUDCA
TUDCA, czyli kwas tauroursodeoksycholowy, w ostatnich latach zrobił karierę na forach kulturystycznych jako „osłona wątroby”. Jego historia jest jednak znacznie dłuższa i ciekawsza: zaczyna się w tradycyjnej medycynie chińskiej, prowadzi przez japońskie laboratoria i gabinety hepatologów, a kończy na badaniach nad chorobami neurodegeneracyjnymi. Redakcja odtwarza tę drogę.
Żółć niedźwiedzia w tradycyjnej medycynie
Od wieków w tradycyjnej medycynie chińskiej wykorzystywano wysuszoną żółć niedźwiedzi jako środek na choroby wątroby, oczu i stany gorączkowe. Była to substancja droga i rzadka, ceniona na równi z innymi „szlachetnymi” surowcami zwierzęcymi.
Dziś wiemy, że żółć niedźwiedzia wyróżnia się wysoką zawartością kwasu ursodeoksycholowego (UDCA) i jego koniugatu z tauryną – właśnie TUDCA. U ludzi kwasy te występują jedynie w niewielkich ilościach, a dominują inne kwasy żółciowe.
Popyt na żółć doprowadził w XX wieku do powstania w Azji ferm, na których niedźwiedzie przetrzymywano w skrajnie okrutnych warunkach. Praktyka ta jest od lat ostro krytykowana przez organizacje ochrony zwierząt i stopniowo ograniczana. Istnienie syntetycznych odpowiedników sprawia, że z naukowego punktu widzenia jest ona całkowicie zbędna.
Warto podkreślić, że nowoczesne preparaty UDCA i TUDCA są wytwarzane metodami chemicznymi lub biotechnologicznymi, najczęściej z kwasów żółciowych pochodzenia bydlęcego lub w procesach syntezy, bez wykorzystywania niedźwiedzi.
Od izolacji do leku na kamicę
Według przeglądu historycznego Hofmanna i Hagey (2014) kwas ursodeoksycholowy został wyizolowany z żółci niedźwiedzia przez japońskich badaczy w latach 20. XX wieku. Nazwa „urso” pochodzi od łacińskiego słowa ursus, oznaczającego niedźwiedzia.
Przez kilka dekad UDCA był stosowany w Japonii głównie jako środek wspomagający trawienie i pracę wątroby. Przełom nastąpił w latach 70., gdy odkryto, że kwasy żółciowe – najpierw chenodeoksycholowy, a potem ursodeoksycholowy – mogą rozpuszczać cholesterolowe kamienie żółciowe.
W kolejnych latach UDCA stał się standardem leczenia pierwotnego zapalenia dróg żółciowych (dawniej nazywanego pierwotną marską żółciową). Lazaridis, Gores i Lindor (2001) opisali mechanizmy jego działania: zastępowanie toksycznych kwasów żółciowych, pobudzanie wydzielania żółci i ochronę komórek wątrobowych przed apoptozą.
TUDCA, jako taurynowy koniugat UDCA, był badany równolegle. W niektórych krajach europejskich, m.in. we Włoszech, preparaty zawierające TUDCA były dostępne jako leki w chorobach dróg żółciowych. W Polsce lekiem zarejestrowanym w tych wskazaniach pozostaje UDCA.
Chaperon chemiczny – nowe życie starej cząsteczki
Kolejny zwrot w historii TUDCA nastąpił w 2006 roku. Zespół Özcana opublikował w Science pracę, w której wykazano, że TUDCA i inny związek – kwas 4-fenylomasłowy – działają jak „chemiczne chaperony”, czyli zmniejszają stres retikulum endoplazmatycznego.
Retikulum endoplazmatyczne to struktura komórkowa odpowiedzialna za fałdowanie białek. Gdy jest przeciążone, w komórce gromadzą się źle sfałdowane białka, co uruchamia reakcje zapalne i może prowadzić do śmierci komórki. U myszy z otyłością i cukrzycą typu 2 TUDCA poprawiało wrażliwość na insulinę i kontrolę glikemii.
W 2010 roku Kars i wsp. przenieśli te obserwacje na ludzi. U osób z otyłością przyjmujących TUDCA w dawce 1750 mg dziennie przez cztery tygodnie odnotowano poprawę wrażliwości na insulinę w wątrobie i mięśniach, ale nie w tkance tłuszczowej. Było to jednak niewielkie badanie, a efekty nie zostały potwierdzone w dużych próbach.
Odkrycie mechanizmu „chaperonowego” otworzyło drogę do badań nad TUDCA w chorobach, w których stres retikulum odgrywa rolę – od chorób siatkówki, przez choroby neurodegeneracyjne, po stłuszczenie wątroby.
Badania w stwardnieniu zanikowym bocznym
Najgłośniejszy rozdział współczesnej historii TUDCA dotyczy stwardnienia zanikowego bocznego (ALS). Włoskie badanie pilotażowe Elii i wsp. (2016) sugerowało, że TUDCA dodane do standardowego leczenia może spowalniać pogarszanie się sprawności chorych.
W 2020 roku w New England Journal of Medicine opublikowano wyniki badania CENTAUR (Paganoni i wsp.), w którym oceniano połączenie fenylomaślanu sodu i taurursodiolu (TUDCA). Wyniki wskazywały na spowolnienie spadku sprawności funkcjonalnej, co doprowadziło do warunkowej rejestracji preparatu w niektórych krajach.
Większe badanie III fazy PHOENIX nie potwierdziło jednak skuteczności, a w 2024 roku producent wycofał lek z rynku. To dobra lekcja ostrożności: obiecujące wyniki wczesnych badań nie zawsze wytrzymują próbę większych, lepiej zaprojektowanych prób.
Niezależnie od tych rozczarowań TUDCA jest nadal badany w innych chorobach neurologicznych i okulistycznych, a jego mechanizm działania pozostaje przedmiotem zainteresowania naukowców.
Jak TUDCA trafił do kulturystyki
W środowisku kulturystycznym TUDCA zyskał popularność jako środek mający „chronić wątrobę”, zwłaszcza u osób stosujących doustne sterydy anaboliczne, które są znane z działania hepatotoksycznego. Argumentacja opiera się na właściwościach żółciopędnych i ochronnych wobec hepatocytów, opisanych w hepatologii.
| Twierdzenie | Stan wiedzy |
|---|---|
| Chroni wątrobę przed sterydami doustnymi | Brak badań klinicznych potwierdzających skuteczność w tej sytuacji |
| Łagodzi cholestazę | Dane głównie dla UDCA w chorobach dróg żółciowych |
| Poprawia wrażliwość na insulinę | Jedno małe badanie u osób z otyłością |
| Działa neuroprotekcyjnie | Wyniki mieszane, duże badanie w ALS negatywne |
Należy jasno podkreślić: nie istnieją dowody, że TUDCA „neutralizuje” szkodliwe działanie sterydów anabolicznych na wątrobę, serce czy układ hormonalny. Fałszywe poczucie bezpieczeństwa może skłaniać do bardziej ryzykownych zachowań.
- Uszkodzenie wątroby przez sterydy doustne może przebiegać bezobjawowo aż do zaawansowanego etapu.
- Do objawów alarmowych należą żółtaczka, świąd skóry, ciemny mocz i odbarwione stolce.
- Rozpoznanie wymaga badań laboratoryjnych i obrazowych pod nadzorem lekarza.
Status prawny TUDCA w UE nie jest jednolity. W Polsce produkty z TUDCA pojawiają się na rynku jako suplementy diety, ale jakość i rzeczywista zawartość mogą się różnić. TUDCA nie znajduje się na liście substancji zabronionych WADA, choć jego stosowanie bywa sygnałem zainteresowania środkami, które na tej liście są.
Wnioski redakcji
Historia TUDCA prowadzi od tradycyjnej medycyny chińskiej, przez izolację UDCA w Japonii i leczenie kamicy, po badania nad stresem komórkowym i chorobami neurodegeneracyjnymi.
Mechanizm „chemicznego chaperonu” jest naukowo interesujący, ale dowody kliniczne pozostają ograniczone, a duże badanie w ALS zakończyło się niepowodzeniem.
W kulturystyce TUDCA jest promowany jako osłona wątroby, choć nie ma badań potwierdzających ochronę przed hepatotoksycznością sterydów.
Polecamy również nasze teksty o kwasie ursodeoksycholowym w hepatologii, o badaniach enzymów wątrobowych u sportowców oraz o stłuszczeniu wątroby u osób aktywnych.
Bibliografia
- Hofmann AF, Hagey LR. Key discoveries in bile acid chemistry and biology and their clinical applications: history of the last eight decades. J Lipid Res. 2014;55(8):1553–1595.
- Lazaridis KN, Gores GJ, Lindor KD. Ursodeoxycholic acid 'mechanisms of action and clinical use in hepatobiliary disorders'. J Hepatol. 2001;35(1):134–146.
- Özcan U, Yilmaz E, Özcan L, et al. Chemical chaperones reduce ER stress and restore glucose homeostasis in a mouse model of type 2 diabetes. Science. 2006;313(5790):1137–1140.
- Kars M, Yang L, Gregor MF, et al. Tauroursodeoxycholic acid may improve liver and muscle but not adipose tissue insulin sensitivity in obese men and women. Diabetes. 2010;59(8):1899–1905.
- Elia AE, Lalli S, Monsurrò MR, et al. Tauroursodeoxycholic acid in the treatment of patients with amyotrophic lateral sclerosis. Eur J Neurol. 2016;23(1):45–52.
- Paganoni S, Macklin EA, Hendrix S, et al. Trial of sodium phenylbutyrate–taurursodiol for amyotrophic lateral sclerosis. N Engl J Med. 2020;383(10):919–930.
