Omeprazol: co pokazują badania kliniczne

Omeprazol to jeden z najczęściej stosowanych leków na świecie, a w Polsce w małych opakowaniach można go kupić bez recepty. Sięgają po niego osoby ze zgagą, pacjenci przyjmujący leki przeciwbólowe, a także sportowcy, którzy często łykają ibuprofen po kontuzjach. Redakcja podsumowuje, co na temat skuteczności i bezpieczeństwa omeprazolu mówią badania kliniczne.

Jak działa omeprazol

Omeprazol należy do grupy inhibitorów pompy protonowej (IPP). Komórki okładzinowe żołądka wydzielają kwas solny za pomocą enzymu H+/K+-ATPazy, nazywanego pompą protonową. Omeprazol wiąże się z tym enzymem nieodwracalnie i blokuje ostatni etap produkcji kwasu.

Lek jest prolekiem – aktywuje się dopiero w kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych. Dlatego najlepiej działa, gdy przyjmuje się go około 30–60 minut przed posiłkiem, kiedy pompy są pobudzane do pracy.

Ponieważ blokada jest nieodwracalna, efekt utrzymuje się dłużej niż obecność leku we krwi – aż do wytworzenia nowych cząsteczek enzymu. Pełne działanie rozwija się zazwyczaj po kilku dniach regularnego przyjmowania, co wyjaśnia, dlaczego pojedyncza tabletka nie zawsze przynosi natychmiastową ulgę.

Omeprazol został wprowadzony do lecznictwa pod koniec lat 80. XX wieku jako pierwszy lek z tej grupy. Później pojawiły się jego pochodne i analogi: ezomeprazol, lanzoprazol, pantoprazol i rabeprazol. Różnią się głównie farmakokinetyką i profilem interakcji.

Skuteczność w głównych wskazaniach

Najlepiej udokumentowane zastosowanie omeprazolu to choroba refluksowa przełyku. Wytyczne American College of Gastroenterology (Katz i wsp., 2022) wskazują IPP jako leki pierwszego wyboru w leczeniu nadżerkowego zapalenia przełyku i objawowego refluksu, z wyraźnie lepszą skutecznością niż leki z grupy H2-blokerów.

Drugim kluczowym wskazaniem jest choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy. Inhibitory pompy protonowej przyspieszają gojenie wrzodów, a w połączeniu z antybiotykami stanowią podstawę eradykacji Helicobacter pylori. Raport konsensusu Maastricht VI/Florence (Malfertheiner i wsp., 2022) zaleca IPP jako obowiązkowy składnik schematów eradykacyjnych.

W Polsce omeprazol dostępny bez recepty jest przeznaczony do krótkotrwałego leczenia objawów refluksu u dorosłych – ulotki takich produktów przewidują zazwyczaj stosowanie 20 mg raz na dobę przez maksymalnie 14 dni. Dłuższe leczenie lub wyższe dawki wymagają konsultacji i recepty.

Omeprazol, sport i leki przeciwbólowe

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), takie jak ibuprofen, naproksen czy diklofenak, są szeroko stosowane przez sportowców przy urazach i bólach przeciążeniowych. Uszkadzają one jednak błonę śluzową żołądka i mogą prowadzić do owrzodzeń i krwawień z przewodu pokarmowego.

U osób z czynnikami ryzyka – po przebytym wrzodzie, w starszym wieku, przyjmujących jednocześnie kwas acetylosalicylowy, leki przeciwzakrzepowe lub glikokortykosteroidy – zaleca się ochronę żołądka za pomocą IPP. U młodych, zdrowych osób przyjmujących NLPZ doraźnie przez kilka dni rutynowa osłona zwykle nie jest konieczna.

Częstym błędem jest przekonanie, że omeprazol „chroni” przed wszystkimi działaniami niepożądanymi NLPZ. Inhibitory pompy protonowej nie chronią jelita cienkiego, nerek ani układu sercowo-naczyniowego. Długotrwałe przyjmowanie leków przeciwbólowych w sporcie wymaga konsultacji lekarskiej, a nie tylko dodania tabletki na żołądek.

Omeprazol nie znajduje się na liście substancji zabronionych WADA. Dla sportowców ważne jest jednak, że może wpływać na wchłanianie niektórych składników, takich jak witamina B12, magnez czy żelazo, co przy długotrwałym stosowaniu może mieć znaczenie dla wydolności.

Bezpieczeństwo długotrwałego stosowania

W badaniach obserwacyjnych długotrwałe stosowanie IPP wiązano z wieloma niekorzystnymi zjawiskami: złamaniami, przewlekłą chorobą nerek, demencją, infekcją Clostridioides difficile, zapaleniem płuc czy niedoborami składników mineralnych. Takie badania nie pozwalają jednak odróżnić skutków leku od cech pacjentów, którzy go przyjmują.

Ekspercki przegląd American Gastroenterological Association (Freedberg, Kim i Yang, 2017) podkreślił, że jakość dowodów dla większości tych zagrożeń jest niska. Autorzy zalecili, by nie odstawiać IPP z obawy przed hipotetycznymi skutkami u osób z jasnymi wskazaniami, ale regularnie weryfikować zasadność ich stosowania.

Ważnych danych dostarczyło randomizowane badanie COMPASS (Moayyedi i wsp., 2019), w którym ponad 17 tysięcy pacjentów otrzymywało pantoprazol lub placebo przez około trzy lata. Nie stwierdzono w nim istotnego zwiększenia ryzyka większości analizowanych działań niepożądanych, z możliwym wyjątkiem infekcji jelitowych.

• Przy wieloletnim stosowaniu warto okresowo kontrolować poziom witaminy B12 i magnezu.
• Nagłe odstawienie po długim leczeniu może wywołać przejściowe nasilenie objawów (tzw. efekt z odbicia).
• Dawkę i czas leczenia należy regularnie omawiać z lekarzem.
• Utrzymująca się zgaga, problemy z połykaniem lub utrata masy ciała wymagają diagnostyki, a nie samoleczenia.

Interakcje z innymi lekami

Omeprazol jest metabolizowany głównie przez enzym CYP2C19 w wątrobie i sam go hamuje. Może to zmieniać stężenia innych leków przetwarzanych tą drogą. Najwięcej uwagi poświęcono interakcji z klopidogrelem – lekiem przeciwpłytkowym stosowanym po zawale i wszczepieniu stentu.

Klopidogrel wymaga aktywacji przez CYP2C19, a omeprazol może ją osłabiać. Obserwacyjne badanie Ho i wsp. (2009) sugerowało zwiększone ryzyko zdarzeń sercowych u pacjentów przyjmujących oba leki. Randomizowane badanie COGENT (Bhatt i wsp., 2010) nie wykazało jednak istotnego wzrostu zdarzeń sercowo-naczyniowych, za to potwierdziło redukcję krwawień z przewodu pokarmowego.

Mimo uspokajających wyników COGENT europejskie charakterystyki produktów leczniczych zalecają unikanie łączenia klopidogrelu z omeprazolem lub ezomeprazolem. W razie potrzeby osłony żołądka lekarze często wybierają pantoprazol, który słabiej wpływa na CYP2C19.

Inne istotne interakcje dotyczą metotreksatu w wysokich dawkach, niektórych leków przeciwgrzybiczych i przeciwwirusowych, których wchłanianie zależy od kwaśnego środowiska żołądka. Przed zakupem omeprazolu bez recepty warto poinformować farmaceutę o wszystkich przyjmowanych lekach.

Wnioski redakcji

Omeprazol to skuteczny lek o dobrze udokumentowanym działaniu w chorobie refluksowej, chorobie wrzodowej i eradykacji H. pylori.

Obawy związane z długotrwałym stosowaniem opierają się głównie na badaniach obserwacyjnych; randomizowane dane są bardziej uspokajające, ale nie zwalniają z okresowej weryfikacji leczenia.

Sportowcy przyjmujący NLPZ powinni pamiętać, że omeprazol chroni tylko żołądek i dwunastnicę, a nie cały organizm, i że może wpływać na wchłanianie B12, magnezu i żelaza.

Zachęcamy do lektury naszych artykułów o bezpiecznym stosowaniu leków przeciwbólowych w sporcie, o refluksie u biegaczy oraz o niedoborze witaminy B12 u osób aktywnych.

Bibliografia

1. Katz PO, Dunbar KB, Schnoll-Sussman FH, et al. ACG Clinical Guideline for the Diagnosis and Management of Gastroesophageal Reflux Disease. Am J Gastroenterol. 2022;117(1):27–56.
2. Malfertheiner P, Megraud F, Rokkas T, et al. Management of Helicobacter pylori infection: the Maastricht VI/Florence consensus report. Gut. 2022;71(9):1724–1762.
3. Freedberg DE, Kim LS, Yang YX. The risks and benefits of long-term use of proton pump inhibitors: expert review and best practice advice from the American Gastroenterological Association. Gastroenterology. 2017;152(4):706–715.
4. Moayyedi P, Eikelboom JW, Bosch J, et al. Safety of proton pump inhibitors based on a large, multi-year, randomized trial of patients receiving rivaroxaban or aspirin. Gastroenterology. 2019;157(3):682–691.
5. Bhatt DL, Cryer BL, Contant CF, et al. Clopidogrel with or without omeprazole in coronary artery disease. N Engl J Med. 2010;363(20):1909–1917.
6. Ho PM, Maddox TM, Wang L, et al. Risk of adverse outcomes associated with concomitant use of clopidogrel and proton pump inhibitors following acute coronary syndrome. JAMA. 2009;301(9):937–944.